Τα Μαστοροχώρια είναι μια ομάδα παραδοσιακών χωριών που βρίσκονται στο βορειότερο σημείο του Ν. Ιωαννίνων και δεν έχουν να ζηλέψουν τίποτε από τα γειτονικά Ζαγοροχώρια….. Φεύγουμε από την Κόνιτσα με βόρεια κατεύθυνση, στο δρόμο που πάει για Επταχώρι, Πεντάλοφο και Κοζάνη. Στα 8 χλμ. από την Κόνιτσα θα βρούμε ένα δρόμο που φεύγει αριστερά προς το χωριό Αμάραντος. Συνεχίζουμε ευθεία και διαπιστώνουμε ότι κινούμαστε δίπλα στην κοίτη ενός ποταμού. Αυτός είναι ο Σαραντάπορος, που είναι παραπόταμος του Αώου και χωρίζει τα βουνά Σμόλικας και Γράμμος. Το βουνό που υψώνεται στα δεξιά μας είναι ο Σμόλικας, ενώ εκείνο που βλέπουμε στα αριστερά μας είναι ο Γράμμος. Στα 14 χλμ. από την Κόνιτσα θα προσέξουμε πινακίδα που μας δείχνει ότι δεξιά ένας δρόμος μας οδηγεί στα χωριά Μοναστήρι, Μόλιστα και Γανναδιό. Σε μια άλλη ταμπέλα γράφει “traditional stone villages”. Πράγματι, πρόκειται για 3 παραδοσιακά χωριουδάκια, με πολλά πέτρινα αρχοντικά. Είναι χτισμένα πολύ κοντά το ένα με το άλλο, όλα στις δυτικές απολήξεις του Σμόλικα.
Πρώτα μπαίνουμε στο Μοναστήρι. Το χωριό αυτό παλαιότερα λεγόταν Μποτσιφάρι. Έχει υψόμετρο 900 μ. και πληθυσμό περίπου 20 κατοίκων, οι οποίοι είναι στην πλειοψηφία τους συνταξιούχοι. Το όνομα του χωριού οφείλεται στο μοναστήρι της Παναγίας ή ακριβέστερα των Εισοδίων της Θεοτόκου, που βρίσκεται κοντά στη Μόλιστα. Η σημερινή μονή χτίστηκε το 1819 αλλά στη θέση αυτή υπήρχε βυζαντινό μοναστήρι του 12ου αι., το οποίο δεν υπάρχει πια.
Επόμενη στάση στη Μόλιστα, που ενίοτε λέγεται και Μεσσαριά. Το χωριό αυτό είναι χτισμένο στα 840 μ. υψόμετρο. Κι εδώ υπάρχει πολύ πράσινο (κυρίως πεύκα και έλατα) και πολλά τρεχούμενα νερά αλλά τα περισσότερα σπίτια σήμερα είναι ακατοίκητα αφού οι μόνιμοι κάτοικοι δεν ξεπερνούν τους 20. Αξίζει μια επίσκεψη στο ναό του Αγ. Νικολάου, που διαθέτει περίτεχνα ξύλινα τέμπλα, τα οποία φιλοτεχνήθηκαν από τους φημισμένους Μετσοβίτες ταλιαδόρους. Η Μόλιστα διαθέτει και έναν ξενώνα.
Σειρά έχει το Γανναδιό, στα 890 μ. υψόμετρο. Απέχει 90 χλμ. από τα Γιάννενα και συγκρατεί μόνιμο πληθυσμό περίπου 30 κατοίκων. Έχει χαρακτηριστεί παραδοσιακός οικισμός ήδη από το 1979. Εδώ κάποτε, επί τουρκοκρατίας, λειτουργούσε μεγάλο παρθεναγωγείο καθώς και η περίφημη Σπυριδώνειος Σχολή. Τα δύο αυτά κτίρια, όπως και ο ναός των Αγ. Ταξιαρχών στην πλατεία, χτίστηκαν με χρήματα του Σπυρίδωνα Ξυνού, που έκανε μεγάλη περιουσία εμπορευόμενος στις χώρες της Βαλκανικής.

Η πλατεία του χωριού Γανναδιό
(φωτ. Βασίλης Λούπας)
Επιστρέφουμε στον κύριο δρόμο, οπότε στρίβουμε δεξιά (προς Κοζάνη). Μόλις 1 χλμ. παραπέρα θα συναντήσουμε νέα πινακίδα που μας λέει ότι ένας δρόμος φεύγει δεξιά προς Πουρνιά, Αγ. Παρασκευή και Φούρκα. Περνάμε δίπλα από το γεφύρι της “Μαύρης Πέτρας” και μπαίνουμε στην Πουρνιά. Η Πουρνιά είναι ένα ακόμη χωριό της ορεινής Ελλάδας που αργοσβήνει. Δείτε στο μικρό αυτό βίντεο πώς ζούν εδώ οι 25 κάτοικοί του. Έχει υψόμετρο 920 μ. και η παλιά του ονομασία (πριν το 1928) ήταν Σταρίτσιανη. Υπάρχει κι ένα όμορφο ξενοδοχείο, ιδανικό για όσους προτιμούν την ησυχία και τον καθαρό αέρα της Πίνδου.
Ακόμη 6 χλμ. και φτάνουμε στην Αγ. Παρασκευή, που μέχρι το 1953 λεγόταν Κεράσοβο. Είναι το πιο ζωντανό χωριό της περιοχής, με 150 περίπου μόνιμους κατοίκους, οι οποίοι όμως το καλοκαίρι πενταπλασιάζονται, ειδικά όταν στήνεται το μεγάλο πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής στις 25-26 Ιουλίου. Έχει πολύ πράσινο, άφθονα τρεχούμενα νερά και μια ωραία πλατεία με δύο καφενεία – τσιπουράδικα, που απλώνουν τα τραπέζια τους κάτω από έναν τεράστιο πλάτανο. Το υψόμετρο στην πλατεία αγγίζει τα 1.000 μ.
Συνεχίζουμε τώρα ανηφορίζοντας για 8 χλμ. στα υψίπεδα του Σμόλικα, οπότε φτάνουμε στη Φούρκα, στα 1.370 μ. υψόμετρο. Οι μόνιμοι κάτοικοι του χωριού, που μετά βίας φτάνουν τους 20, είναι στη συντριπτική τους πλειοψηφία κτηνοτρόφοι. Η Φούρκα είναι βλαχοχώρι (όπως βέβαια και η γειτονική Σαμαρίνα, η οποία όμως ανήκει σταβλαχοχώρια των Γρεβενών). Αν έχουμε λίγο χρόνο και φυσικά βοηθάει και ο καιρός αξίζει τον κόπο να αναζητήσουμε το μοναστήρι της Παναγίας Κλαδόρμης, 7 χλμ. από τη Φούρκα. Ο δρόμος από τη Φούρκα για τη Σαμαρίνα έχει μήκος 15 χλμ. και ανεβαίνει σε μεγάλα υψόμετρα (περίπου 1.600 μ.). Στις αρχές της δεκαετίας του ’90 χρησιμοποιείτο κυρίως από Αλβανούς που περνούσαν κατά κύματα από την Ήπειρο στη Μακεδονία. Ήδη όμως από το καλοκαίρι του 2009 έχει ασφαλτοστρωθεί, οπότε το χειμώνα μπορεί άνετα να εκχιονίζεται.

Η γραφική Πυρσόγιαννη, ίσως το ομορφότερο από τα Μαστοροχώρια
(φωτ. Γιώργος Ντάχρης)
Επιστρέφουμε ξανά στον κύριο δρόμο και στρίβουμε πάλι δεξιά. Σε 1 χλμ. θα βρούμε τη διασταύρωση που οδηγεί (αριστερά) προς το χωριό Πύργος (που παλαιότερα λεγόταν Στράτσιανη) και σε ακόμη 3 χλμ. άλλη διασταύρωση που μας βγάζει (δεξιά αυτή τη φορά) προς τη γραφική Καστανιά, η οποία μέχρι το 1951 λεγόταν Καστάνιανη. Το χωριό είναι πνιγμένο στα έλατα, τα πεύκα, τις οξιές, τις καστανιές και τις καρυδιές. Το υψόμετρο φτάνει τα 880 μ. Κι εδώ το ίδιο φαινόμενο: ελάχιστοι οι μόνιμοι κάτοικοι, το χειμώνα γύρω στους 30 αλλά το καλοκαίρι πάνω από 200.
Ξανά στον κύριο δρόμο, στρίβουμε πάλι δεξιά (προς Κοζάνη), οπότε σε 2 χλμ. θα συναντήσουμε προς τα αριστερά τη διασταύρωση για την Πυρσόγιαννη, τη Βούρμπιανη, το Ασημοχώρι, τους Χιονάδες και το Πληκάτι.
Πρώτα μπαίνουμε στην Πυρσόγιαννη, στην οποία η κυριαρχία της πέτρας είναι εμφανέστατη. Έχει υψόμετρο 840 μ. και πληθυσμό περίπου 100 κατοίκους. Το χωριό αυτό ήταν η πατρίδα αμέτρητων λαϊκών μαστόρων της πέτρας, οι οποίοι για περισσότερο από 3 αιώνες ταξίδευαν αρχικά σε όλη την Ελλάδα και αργότερα σε όλο τον κόσμο, χτίζοντας αρχοντικά, εκκλησίες, γεφύρια, σχολεία, νερόμυλους, καμπαναριά, χάνια, φάρους, τζαμιά, μοναστήρια, ελαιοτριβεία, πηγάδια, φούρνους, αυλές, φράχτες, καλντερίμια κλπ. Ωραία πράγματα! Ύστερα ήρθαν το μπετόν και η άσφαλτος… Οι μάστορες ήταν οργανωμένοι σε μπουλούκια και για να συνεννοούνται μεταξύ τους χρησιμοποιούσαν μια συνθηματική γλώσσα, τα περιβόητα “κουδαρίτικα”, γιαυτό λέγονταν και Κουδαραίοι. Αφιερωμένο στην τέχνη αυτή είναι το “Μουσείο Ηπειρωτών Μαστόρων” που στεγάζεται στο παλιό σχολείο του χωριού.

Το χειμώνα τα χιόνια συχνά σκεπάζουν την Καστανιά (Καστάνιανη)
Ανεβαίνουμε τώρα σταδιακά στις νότις πλαγιές του Γράμμου. Επόμενο χωριό η Βούρμπιανη, στα 920 μ. υψόμετρο. Την περίοδο της τουρκοκρατίας εδώ γεννήθηκαν άπειροι κτιστάδες – κουδαραίοι (“κούδα” σημαίνει πέτρα), ενώ σήμερα στο χωριό αυτό διαμένουν μόνιμα περίπου 20 ψυχές.
Φεύγουμε τώρα από τη Βούρμπιανη. Σε 1 χλμ. θα προσέξουμε στα δεξιά ένα δρόμο που βγάζει στο χωριό Οξυά. Ας κάνουμε μια σύντομη παράκαμψη. Η Οξυά είναι χτισμένη στα 1.050 μ. υψόμετρο και το παλιό της όνομα (πριν το 1928) ήταν Σέλτση ή Σέλτσα. Οι άνθρωποι που μένουν μόνιμα εδώ είναι μετρημένοι στα δάχτυλα.
Συνεχίζοντας φτάνουμε στο Ασημοχώρι, το οποίο μέχρι το 1928 λεγόταν Λεσκάτσι και είναι χτισμένο στα 970 μ. υψόμετρο. Το χωριό αυτό έβγαζε πολλούς και περιζήτητους ταλιαδόρους, δηλαδή τεχνίτες που καταπιάνονταν με την ξυλογλυπτική. Έφτιαχναν τα πάντα: πατώματα, ταβάνια, πόρτες, παράθυρα, ντουλάπια, μπαούλα, το τέμπλο του ναού, τον άμβωνά του, τα καθίσματα, το βημόθυρο κλπ.
Αμέσως μετά το χωριό θα βρούμε μία διακλάδωση: αριστερά πάει για Χιονάδες και δεξιά για Γοργοπόταμο και Πληκάτι. Πάμε πρώτα αριστερά. Οι Χιονάδες είναι μικρό χωριουδάκι με λιγοστούς ανθρώπους, χτισμένο στα 1.000 μ. υψόμετρο, πνιγμένο στο πράσινο. Έγινε πασίγνωστο σε όλη την Ελλάδα, διότι την περίοδο του τουρκικού ζυγού το χωριό έβγαλε πάρα πολλούς λαϊκούς ζωγράφους και αγιογράφους. Αρκετοί από αυτούς μαθήτευσαν στο Άγιον Όρος και διέδωσαν την τέχνη τους σε όλη την Ελλάδα, διακοσμώντας σπίτια, αρχοντικά, ναούς, ξωκκλήσια και μοναστήρια.

Το παραδοσιακό καφενεδάκι Κόκα Καρυά στην Πυρσόγιαννη
Επόμενος στόχος ο Γοργοπόταμος. Βρισκόμαστε στα 950 μ. υψόμετρο. Το χωριό παλαιότερα λεγόταν Τούρνοβο. Ήταν κι αυτό πατρίδα αρκετών μαραγκών, όπως και το Ασημοχώρι. Σήμερα πια έχει ελάχιστους μόνιμους κατοίκους.
Ακολούθως ανεβαίνουμε αρκετά ψηλά στο Γράμμο για να γνωρίσουμε και το Πληκάτι, στα 1.240 μ. υψόμετρο. Λέγεται ότι είχε και το Πληκάτι τους δικούς του μαστόρους, οι οποίοι μάλιστα ταξίδεψαν για δουλειές μέχρι και στο Βλαδιβοστόκ της Σιβηρίας! Περίπου 1.200 μ. μετά το χωριό υπάρχει κι ένα ωραίο συγκρότημα με πέτρινα ενοικιαζόμενα σπιτάκια με φόντο όλη την άγρια ομορφιά του πανύψηλου Γράμμου.
Γυρίζουμε ξανά πίσω στον κεντρικό δρόμο. Συνεχίζουμε προς Επταχώρι και Κοζάνη. Στα 4 χλμ. θα βρούμε διασταύρωση δεξιά για Λαγκάδα (την παλιά Μπλίσδιανη). Ακόμη 2 χλμ. οπότε και μπαίνουμε στο χωριό Θεοτόκος. Σύντομη στάση για ψώνια στα Μέλιντρα: γλυκά του κουταλιού, μαρμελάδες, μέλι, λικέρ, βότανα, τουρσιά και σάλτσες. Μόλις 1 χλμ. μετά το χωριό υπάρχουν πινακίδες που μας ενημερώνουν ότι ένας δρόμος φεύγει αριστερά και μας οδηγεί στην Αετομηλίτσα. Από τη διασταύρωση αυτή η Αετομηλίτσα απέχει 17 χλμ. Πρόκειται για ένα βλαχοχώρι χτισμένο στα 1.430 μ. υψόμετρο, ψηλά στο Γράμμο. Το ψηλότερο σπίτι του χωριού είναι χτισμένο στα 1.520 μ. Μέχρι το 1928 λεγόταν Ντένισκο. Προπολεμικά εδώ διέμεναν περίπου 900 κάτοικοι, οι οποίοι ήταν στη συντριπτική τους πλειοψηφία κτηνοτρόφοι. Την περίοδο του εμφυλίου η Αετομηλίτσα εγκαταλείφθηκε πλήρως, μαζικά και υποχρεωτικά, όπως εξάλλου και όλα τα χωριά του Γράμμου. Στην απογραφή του 2001 εδώ απογράφηκαν 304 κάτοικοι, στη δε απογραφή του 2011 αυτοί αυξήθηκαν σε 432, η αλήθεια όμως είναι ότι οι αριθμοί αυτοί είναι καταφανέστατα πλασματικοί. Το χωριό το χειμώνα ερημώνει εντελώς, το καλοκαίρι όμως ξαναζωντανεύει διότι γεμίζει από Βλάχους παραθεριστές που έρχονται είτε για να βοσκήσουν τα κοπάδια τους είτε για να συντηρήσουν τα σπίτια τους είτε για να απολαύσουν τη μοναδική δροσιά του βουνού. Τον Ιούλιο και τον Αύγουστο, όταν αλλού ο υδράργυρος σκαρφαλώνει στους 40°C, εδώ μετά βίας φτάνει το μεσημέρι στους 28°C – 29°C, ενώ μετά τα μεσάνυχτα η θερμοκρασία πέφτει στους 12°C – 13°C, ενίοτε δε και χαμηλότερα! Εννοείται ότι το air condition είναι περιττό…

Η Αετομηλίτσα στις νότιες πλαγιές του Γράμμου
Γυρνάμε πίσω στον κεντρικό δρόμο και στρίβουμε αριστερά (προς Κοζάνη). Μόλις 1 χλμ. από δω περνάμε το Κεφαλοχώρι, που δημιουργήθηκε το 1969 από κατοίκους του χωριού Λυκόρραχη, το οποίο βρισκόταν λίγο ψηλότερα αλλά καταστράφηκε από κατολισθήσεις. Σήμερα το Κεφαλοχώρι έχει αρκετούς μόνιμους κατοίκους και διαθέτει ακόμη και νηπιαγωγείο και δημοτικό σχολείο. Έχει ταβέρνες, ξενώνα κι ένα μικρό λαογραφικό μουσείο.
Περίπου 3 χλμ. από το Κεφαλοχώρι θα δούμε πινακίδα που μας δείχνει αριστερά προς την Πλαγιά. Το χωριό αυτό μέχρι το 1955 λεγόταν Ζέρμα και βρισκόταν λίγο πιο πέρα. Το 1979 όμως η παλιά Ζέρμα έπαθε ζημιές από καθιζήσεις και έτσι οι κάτοικοί της την εγκατέλειψαν δημιουργώντας το νέο οικισμό. Έχει υψόμετρο 980 μ. και μόνιμο πληθυσμό περίπου 30 κατοίκων. Έβγαλε και η Ζέρμα φημισμένους μαστόρους, τόσο κουδαρίτες όσο και αγιογράφους. Ανάμεσα στην παλιά Ζέρμα και τη σημερινή Πλαγιά βρίσκεται και το θαυμάσιο αλλά εγκαταλελειμένο μοναστήρι Κοιμήσεως Θεοτόκου.
Ξανά στον κεντρικό δρόμο. Αυτήν τη φορά μία ταμπέλα μας δείχνει δεξιά προς την όμορφη Δροσοπηγή. Είναι ένα από τα πιο καλοδιατηρημένα Μαστοροχώρια. Έχει υψόμετρο 1.050 μ., έχει πέτρινα αρχοντικά, πλατανοσκέπαστη πλατεία, βρύσες με παγωμένο νερό και άφθονο πράσινο. Πριν το 1955 λεγόταν Κάντσικο. Σήμερα εδώ μένουν περίπου 80 μόνιμοι κάτοικοι. Μας έδωσε και η Δροσοπηγή ξακουστούς μαστόρους, που διακρίθηκαν ασκώντας κυρίως την τέχνη του βαρελοποιού.
Το οδοιπορικό μας τελειώνει στο Επταχώρι, απ’ όπου βέβαια μπορεί κανείς να ακολουθήσει μια άλλη πανέμορφη διαδρομή που διασχίζει το Γράμμο και βγάζει στο Νεστόριο. Από τα χωριά στα οποία αναφερθήκαμε βενζινάδικα υπάρχουν μόνο στην Κόνιτσα ή στο Επταχώρι. Ενδιαμέσως ούτε σταγόνα.
ΒΟΥΡΜΠΙΑΝΗ
ΛΑΓΚΑΔΑ
Στην ταβέρνα του ξενώνα. Έχει και τζάκι και ξυλόσομπα! Τηλ. 2655031354 & 6977928832.
ΚΑΣΤΑΝΙΑ
Στο καφενείο του χωριού. Τηλ. 2655031116.
ΘΕΟΤΟΚΟΣ
Μεζεδοπωλείο Τ’ Αμπηλιακό. Τηλ. 2655081411.
ΠΛΗΚΑΤΙ
ΘΕΟΤΟΚΟΣ






ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΑΤΟΙ!Μπράβο σας παιδιά!Κατατοπίστηκα πλήρως γι'αυτο το κομμάτι της Ηπείρου.Να είστε καλά!