Μερικές σκέψεις
Βρισκόμαστε στο δεύτερο δεκαήμερο του Αυγούστου. Αρκετοί από τους ενοίκους των δημαρχιακών μεγάρων βρίσκονται σε διακοπές.
Άρα έχουν, ίσως, λίγο περισσότερο χρόνο να διαβάσουν. Να αναστοχαστούν. Να προβληματιστούν.
Και ίσως να ξαναδιαβάσουν το άρθρο 102 του Συντάγματος:
«Η διοίκηση των τοπικών υποθέσεων ανήκει στους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης».
Ο Κώδικας Δήμων δίνει σε αυτή τη συνταγματική πρόβλεψη συγκεκριμένο περιεχόμενο: ποιότητα ζωής και καθημερινότητα, τοπική ανάπτυξη, κοινωνική προστασία και παιδεία, πολιτισμός, περιβάλλον και αθλητισμός.
Άρα ο Δήμος δεν είναι απλώς ένας μηχανισμός καθαριότητας, εκτέλεσης έργων και διαχείρισης της καθημερινότητας.
Είναι, οφείλει να είναι, θεσμός τοπικής διακυβέρνησης, με ευθύνη για την ανάπτυξη, την κοινωνική συνοχή, το περιβάλλον, τον πολιτισμό, την παραγωγική ταυτότητα και τελικά για την ίδια την ποιότητα ζωής του τόπου.
Και εδώ αρχίζει το πραγματικό ερώτημα:
Τι σημαίνει σήμερα Αυτοδιοίκηση;
ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΤΕΡΟΔΙΟΙΚΗΣΗ;
Γιατί, ενώ το Σύνταγμα αναγνωρίζει στην Αυτοδιοίκηση τη διοίκηση των τοπικών υποθέσεων, τα τελευταία χρόνια παρακολουθούμε μια αντίστροφη πορεία.
Αρκεί κανείς να παρακολουθήσει τα συνέδρια και τις συνεδριάσεις της ΚΕΔΕ για να αντιληφθεί το μέγεθος της συζήτησης.
Ειδικά τα τελευταία έξι χρόνια βλέπουμε μια σταδιακή μετατόπιση αρμοδιοτήτων, εργαλείων και λειτουργιών από τους Δήμους προς το κεντρικό κράτος και άλλους φορείς.
Χαρακτηριστική είναι η κυβερνητική επιλογή για τις Υπηρεσίες Δόμησης, με την προωθούμενη μεταφορά από τους ΟΤΑ στο Ελληνικό Κτηματολόγιο αρμοδιοτήτων που αφορούν την έκδοση οικοδομικών αδειών και τον έλεγχο των κατασκευών.
Ανεξάρτητα από τις πραγματικές και χρόνιες παθογένειες πολλών ΥΔΟΜ, το ερώτημα παραμένει:
Όταν ένας Δήμος αδυνατεί να ασκήσει αποτελεσματικά μια αρμοδιότητα, η απάντηση είναι να ενισχύσουμε τον Δήμο ή να του αφαιρέσουμε την αρμοδιότητα;
Ανάλογος προβληματισμός υπάρχει και στον πολεοδομικό σχεδιασμό.
Στα Τοπικά και Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας έχει τον κεντρικό ρόλο, με το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας να λειτουργεί ουσιαστικά ως το μακρύ χέρι του κράτους.
Οι Δήμοι συμμετέχουν;
Ναι.
Άλλο όμως συμμετέχω στον σχεδιασμό του τόπου μου και άλλο έχω την πραγματική δυνατότητα να τον σχεδιάζω.
Γιατί η χωροταξία και η πολεοδομία δεν είναι απλώς τεχνικές διαδικασίες.
Είναι βαθιά πολιτικές επιλογές.
Αφορούν το πού κατοικούμε, πού παράγουμε, πού αναπτύσσεται η επιχειρηματικότητα, τι προστατεύουμε, πώς οργανώνουμε την ύπαιθρο και τελικά τι τόπο θέλουμε για τις επόμενες δεκαετίες.
Και η συνέχεια, αν δεν ανατραπεί αυτή η πολιτική, φαίνεται ότι θα δοθεί στο νερό και στο μέλλον των ΔΕΥΑ.
Το νερό όμως δεν είναι μια οποιαδήποτε υπηρεσία.
Είναι δημόσιο αγαθό, τοπικός πόρος και βασικό στοιχείο της ζωής, της παραγωγής και της ανάπτυξης κάθε τόπου.
Όλα αυτά δεν είναι άσχετα μεταξύ τους.
Έχω χρησιμοποιήσει και στο παρελθόν τη λέξη «ψευδοκράτος».
Τη χρησιμοποιώ για να περιγράψω ένα σύστημα όπου ανάμεσα στο κράτος και στην Αυτοδιοίκηση δημιουργούνται διαρκώς φορείς, οργανισμοί, εταιρείες και ενδιάμεσοι μηχανισμοί που αναλαμβάνουν λειτουργίες και αρμοδιότητες, ενώ ο φυσικός πολιτικός θεσμός που βρίσκεται πιο κοντά στον πολίτη αποδυναμώνεται.
Έτσι, λίγο λίγο, η Τοπική Αυτοδιοίκηση αφυδατώνεται.
Και τότε το ερώτημα γίνεται αναπόφευκτο:
Αν ο Δήμος χάνει εργαλεία για τη δόμηση, περιορίζεται ο πραγματικός του ρόλος στον σχεδιασμό του χώρου και αύριο αλλάξει ουσιαστικά η θέση του στη διαχείριση του νερού, ποιο περιεχόμενο θα απομείνει τελικά στη λέξη «Αυτοδιοίκηση»;
Μήπως αντί να προχωρούμε προς περισσότερη Αυτοδιοίκηση επιστρέφουμε, με σύγχρονους μηχανισμούς, στην ετεροδιοίκηση;
ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΗ ΣΤΟΝ ΘΕΑΤΗ;
Την ίδια στιγμή υπάρχει ένας πραγματικός πληθωρισμός εικόνων και λόγων, κυρίως στα κοινωνικά δίκτυα, από αιρετούς της Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
Βίντεο, φωτογραφίες, δηλώσεις και αναρτήσεις για την έναρξη, την εξέλιξη ή την ολοκλήρωση ενός έργου. Για έργα μικρά και μεγάλα. Ακόμη και για παρεμβάσεις που αποτελούν την αυτονόητη υποχρέωση ενός Δήμου.
Δεν αμφισβητώ την ανάγκη ενημέρωσης ούτε τις προσπάθειες που καταβάλλουν οι Δήμοι.
Άλλο όμως ενημέρωση και άλλο η διαρκής κατασκευή εικόνας.
Έχω την αίσθηση ότι μεγάλο μέρος αυτού του επικοινωνιακού θορύβου δεν απευθύνεται πλέον σε πολίτες.
Απευθύνεται σε θεατές.
Η ΔΙΑΦΟΡΑ ΕΙΝΑΙ ΜΕΓΑΛΗ.
Η λέξη πολίτης συνδέεται με την πόλη, τον πολιτισμό, τα κοινά και κυρίως με τη συμμετοχή.
Ο πολίτης δεν είναι παθητικός αποδέκτης της εικόνας ενός αιρετού. Δεν είναι καταναλωτής βίντεο και αναρτήσεων.
Ο ΠΟΛΙΤΗΣ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΣΥΜΜΕΤΕΧΕΙ.
Μέσα από συλλόγους, φορείς, ομάδες πολιτών, δημοτικές παρατάξεις, επιτροπές, συνελεύσεις και το Δημοτικό Συμβούλιο.
Ενημερώνεται, ρωτά, διαφωνεί, προτείνει, ελέγχει και συνδιαμορφώνει.
Αν λοιπόν μας αρέσει τόσο πολύ η λέξη «διαβούλευση», ας της δώσουμε επιτέλους πραγματικό περιεχόμενο.
Γιατί υπάρχει ένα μεγάλο δημοκρατικό έλλειμμα στην Τοπική Αυτοδιοίκηση.
Τα υψηλά ποσοστά αποχής στις αυτοδιοικητικές εκλογές δεν είναι απλώς αριθμοί.
Είναι ένα πολιτικό και κοινωνικό μήνυμα.
Δείχνουν την απομάκρυνση των πολιτών από τα κοινά, από τον πυρήνα των προβλημάτων του τόπου τους και από τον διάλογο που θα έπρεπε να αποτελεί την ουσία της Αυτοδιοίκησης.
ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ
Αυτό που πολλές φορές έχω αποκαλέσει «αγορά του λόγου», μια σύγχρονη «εκκλησία του Δήμου».
Έναν ανοιχτό και διαρκή χώρο διαλόγου.
Τι Δήμο θέλουμε;
Τι πόλη θέλουμε;
Τι ύπαιθρο θέλουμε;
Τι είδους ανάπτυξη θέλουμε;
ΠΕΖΟΔΡΟΜΙΑ ΚΑΙ ΔΡΟΜΟΙ ΣΟΥΡΩΤΗΡΙ
Η «βιομηχανία ανακατασκευής πεζοδρομίων» δεν είναι ανάπτυξη.
Εδώ υπάρχει, κατά τη γνώμη μου, μια μεγάλη παρεξήγηση.
Ανάπτυξη δεν σημαίνει απλώς απορρόφηση χρημάτων.
Και σίγουρα ανάπτυξη δεν είναι αυτό που εδώ και χρόνια παρακολουθούμε σε αρκετούς Δήμους: μια πραγματική «βιομηχανία ανακατασκευής πεζοδρομίων», πλατειών και κοινόχρηστων χώρων, πολλές φορές χωρίς αισθητική και χωρίς συνολικό σχέδιο.
ΤΑ ΕΡΓΑ ΕΙΝΑΙ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΑ.
Δεν είναι όμως από μόνα τους ανάπτυξη.
Ανάπτυξη σημαίνει πρώτα απ’ όλα να γνωρίζεις τον τόπο σου.
Την πόλη και την ύπαιθρο. Τους οικισμούς. Τους ανθρώπους. Την ιστορία. Την παραγωγική ταυτότητα. Το φυσικό περιβάλλον. Τα τοπόσημα. Τα υλικά και άυλα συμβολικά κεφάλαια κάθε περιοχής.
Και πάνω σε αυτά να οικοδομείς ένα σχέδιο.
Οι πόροι του κρατικού προϋπολογισμού, τα εθνικά και τα ευρωπαϊκά προγράμματα πρέπει να είναι εργαλεία που υπηρετούν αυτό το σχέδιο.
Δεν μπορεί το χρηματοδοτικό πρόγραμμα να γίνεται το ίδιο το σχέδιο.
Γιατί άλλο είναι να διαχειρίζεσαι έργα και άλλο να σχεδιάζεις το μέλλον ενός τόπου.
ΔΕΝ ΑΝΑΚΑΛΥΠΤΟΥΜΕ ΤΟΝ ΤΡΟΧΟ
Ο Ιταλός οικονομολόγος Giacomo Becattini μας βοήθησε να δούμε τον τόπο ως ένα κοινωνικό και παραγωγικό σύστημα. Τον χώρο όπου η οικονομία, η κοινότητα, η γνώση, η παραγωγή και η κουλτούρα συναντώνται.
Ο ανθρωπολόγος Vito Teti έφερε στο κέντρο τη μνήμη, το ανήκειν και τη restanza: την επιλογή να μένεις, να δημιουργείς και να κρατάς έναν τόπο ζωντανό.
Ο Marco Canesi ανέδειξε τη σημασία της ιδιαιτερότητας των φυσικών, πολιτιστικών και παραγωγικών πόρων κάθε περιοχής ως βάση μιας διαφορετικής τοπικής ανάπτυξης.
Και δίπλα σε αυτή τη μεγάλη ιταλική σχολή σκέψης υπάρχει και ένας Έλληνας που μας άφησε μια εξαιρετικά σημαντική παρακαταθήκη: ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης.
Μέσα από τα βιβλία και τις παρεμβάσεις του — «Πόλεων και Τόπων Παιδεία», «Ελληνική Ποιότητα και Ανάπτυξη», «Ο Τουρισμός ως Πολιτιστική Οικονομία» — μας παραδίδει τη σκυτάλη μιας διαφορετικής αντίληψης για την ανάπτυξη.
ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΔΕΑ ΤΗΣ ΥΠΑΙΘΡΟΥ
Μιας ανάπτυξης που ξεκινά από την ύπαιθρο, την παραγωγική και πολιτιστική ταυτότητα των τόπων, την ποιότητα των προϊόντων, την ιστορία και τους ανθρώπους.
Μας καλεί ουσιαστικά να δούμε τον τόπο όχι ως έναν ουδέτερο γεωγραφικό χώρο πάνω στον οποίο κατασκευάζονται έργα, αλλά ως ένα ζωντανό σύστημα ιστορίας, παραγωγής, πολιτισμού και ζωής.
Ο ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ
Ο τουρισμός, όταν συνδέεται με την ιστορία, την παραγωγή, τη γαστρονομία, τα τοπόσημα και τους ανθρώπους, μπορεί να γίνει πραγματική πολιτιστική οικονομία.
Αυτή ακριβώς είναι, κατά τη γνώμη μου, η συζήτηση που λείπει σήμερα από πολλά δημαρχεία.
Becattini, Teti, Canesi και Χαραλαμπίδης, από διαφορετικούς δρόμους ο καθένας, μας οδηγούν τελικά στην ίδια αφετηρία:
ΠΡΩΤΑ Ο ΤΟΠΟΣ.
Η γνώση του, οι άνθρωποί του, η παραγωγή του, ο πολιτισμός και η μνήμη του.
Και πάνω σε αυτά οικοδομείται η ανάπτυξη.
ΨΗΦΙΑΚΟΙ ΔΗΜΟΙ ΧΩΡΙΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ
Ας έρθουμε τώρα στην πρωτεύουσα πόλη και στη γενέθλια γη μου.
Στην Κόρινθο και στη Νεμέα.
Ο Δήμος Νεμέας αποτελείται από μία Δημοτική Ενότητα και 10 Δημοτικές Κοινότητες.
Ο Δήμος Κορινθίων από πέντε Δημοτικές Ενότητες και 22 Δημοτικές Κοινότητες.
ΤΡΙΑΝΤΑ ΔΥΟ ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ. ΤΡΙΑΝΤΑ ΔΥΟ ΤΟΠΟΙ.
Τόποι με διαφορετική ιστορία και γεωγραφία. Με διαφορετική μορφολογία και παραγωγική ταυτότητα. Με καλλιέργειες, προϊόντα, τοπόσημα, μνήμες, παραδόσεις, φυσικό και πολιτιστικό απόθεμα.
Και, πάνω απ’ όλα, με ανθρώπους.
Ανθρώπους που ζουν, εργάζονται, παράγουν και δημιουργούν.
Και όμως, στην εποχή όπου ακούμε καθημερινά για «ψηφιακό μετασχηματισμό», αναζητώ στις επίσημες ιστοσελίδες των δύο Δήμων μια ολοκληρωμένη αφήγηση αυτών των τόπων και δεν τη βρίσκω.
Δεν αρκεί μια κοινότητα να υπάρχει ως όνομα σε έναν διοικητικό κατάλογο.
Ποια είναι;
Ποια είναι η ιστορία της;
Ποια τα τοπόσημά της;
Τι παράγει;
Ποια είναι τα χαρακτηριστικά προϊόντα της;
Ποιο είναι το φυσικό, γεωλογικό, μορφολογικό και πολιτιστικό της περιβάλλον;
ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ
Ποιοι είναι οι άνθρωποι που παράγουν, δημιουργούν και κρατούν τον τόπο ζωντανό;
Αυτά συνθέτουν την ταυτότητα ενός τόπου.
Γιατί ένας Δήμος δεν είναι μόνο η έδρα του.
Η Νεμέα δεν είναι μόνο η πόλη της Νεμέας και ο Δήμος Κορινθίων δεν είναι μόνο η πόλη της Κορίνθου.
Ο ΔΗΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΤΟΠΟΙ ΤΟΥ
Είναι η πόλη και η ύπαιθρος.
Το παραλιακό μέτωπο και η ενδοχώρα.
Η παραγωγή και ο πολιτισμός.
Η ιστορία και η μνήμη.
Τα τοπόσημα και οι άνθρωποι.
Μιλάμε για «έξυπνες πόλεις», εφαρμογές, ψηφιακές υπηρεσίες και τουριστική προβολή, αλλά απουσιάζει ένας πραγματικός ψηφιακός χάρτης ταυτότητας του ίδιου του Δήμου.
Ένας χάρτης όπου ο κάτοικος, ο επισκέπτης, ο ερευνητής, ακόμη και ένας υποψήφιος επενδυτής, θα μπορεί να γνωρίσει κάθε κοινότητα: την ιστορία, την παραγωγή, τα προϊόντα, τα μνημεία, το φυσικό περιβάλλον, τον πολιτισμό και τους ανθρώπους της.
Και αυτό δεν είναι απλώς ζήτημα μιας καλύτερης ιστοσελίδας.
Είναι ζήτημα αυτογνωσίας του ίδιου του Δήμου.
Δεν μπορείς να σχεδιάσεις το μέλλον ενός τόπου αν προηγουμένως δεν έχεις αποκτήσει συνείδηση του τόπου.
Η ΓΕΝΕΘΛΙΑ ΓΗ ΜΟΥ
Και ας ξεκινήσω από τη Νεμέα.
Η Νεμέα αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα ενός ολοκληρωμένου αγροτοπολιτιστικού συστήματος.
Εδώ συναντώνται ο μύθος, η ιστορία, το αμπέλι, το κρασί, η παραγωγή, το τοπίο και οι άνθρωποι.
ΤΟ ΑΓΙΩΡΓΙΤΙΚΟ
Μιλάμε για μία από τις σημαντικότερες αμπελοοινικές ζώνες της Ελλάδας.
Για το όνομα ΝΕΜΕΑ, ένα ισχυρό brand name που μπορεί να ταξιδέψει πολύ πέρα από τα όρια της χώρας.
Αλλά το Αγιωργίτικο δεν είναι απλώς ένα κρασί και το αμπέλι δεν είναι απλώς μια καλλιέργεια.
Είναι η γη.
Το αμπέλι.
Ο αμπελουργός. Ο διανοούμενος της μάνας γης.
Ο οινοποιός.
Τα οινοποιεία.
Είναι η Αρχαία Νεμέα, ο μύθος και η ιστορία.
Είναι η γαστρονομία, ο πολιτισμός, ο τουρισμός και οι άνθρωποι.
Αυτό είναι το πραγματικό κεφάλαιο της Νεμέας.
ΤΙ ΚΑΝΟΥΜΕ ΜΕ ΟΛΟ ΑΥΤΟ ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ;
Δεν μπορεί από τη Νεμέα να απουσιάζει ένα πραγματικό Μουσείο Οίνου.
Ένας ζωντανός θεσμός που θα αφηγείται την ιστορία του αμπελιού, του κρασιού και των ανθρώπων αυτού του τόπου.
Που θα συνδέει την ιστορία με τη σύγχρονη παραγωγή, τα οινοποιεία με τον επισκέπτη, το κρασί με τη γαστρονομία και τον πολιτισμό με την τοπική οικονομία.
ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΑΙ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΡΑΝΤΕΒΟΥ
Και δεν μπορώ να καταλάβω γιατί η Νεμέα δεν έχει γίνει τόπος συνάντησης ενός μεγάλου ευρωπαϊκού — γιατί όχι και παγκόσμιου — γεγονότος γύρω από το κρασί.
Μια μεγάλη διοργάνωση γευσιγνωσίας, πολιτισμού και γνώσης.
Να προσκαλούνται σημαντικοί δημοσιογράφοι από την Ευρώπη και την Αμερική που ασχολούνται με το κρασί, την ύπαιθρο, τον τόπο και τους ανθρώπους.
Sommeliers, άνθρωποι της γαστρονομίας, της οινικής οικονομίας και του τουρισμού.
ΟΧΙ ΜΙΑ ΑΚΟΜΑ ΕΚΔΗΛΩΣΗ
Έναν θεσμό.
Έναν θεσμό που θα αποκτήσει διάρκεια και διεθνή αναγνωρισιμότητα και θα δημιουργεί επισκεψιμότητα και οικονομία για ολόκληρη την περιοχή.
Να παίρνεις αυτό που ήδη έχει ο τόπος σου και να του προσθέτεις υπεραξία.
Να μετατρέπεις την παραγωγή σε εμπειρία, την ιστορία σε αφήγηση, τον πολιτισμό σε οικονομία και το όνομα του τόπου σε διεθνές κεφάλαιο.
Η ΠΡΩΤΕΥΟΥΣΑ ΠΟΛΗ
Και από τη γενέθλια γη στην πρωτεύουσα πόλη.
Στην Κόρινθο.
Λίγο-πολύ όλοι γνωρίζουν τη μεγάλη ιστορία της.
Η Αρχαία Κόρινθος δεν είναι απλώς ένας ακόμη αρχαιολογικός χώρος.
Είναι ένα μεγάλο τοπόσημο.
Ένα τμήμα της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς.
Και όμως, ακόμη και ορισμένα από τα ισχυρότερα σύμβολα της Κορίνθου απουσιάζουν από τη σύγχρονη αφήγηση της πόλης