Έντονος προβληματισμός αναπτύσσεται στην Αυτοδιοίκηση για το νέο μοντέλο διαχείρισης των ευρωπαϊκών πόρων μετά το 2027, καθώς η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει προτείνει μια ριζικά διαφορετική αρχιτεκτονική για τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό της περιόδου 2028–2034.
Για τους Δήμους το ζήτημα είναι διπλό και ιδιαίτερα κρίσιμο: αφενός, οι διαθέσιμοι πόροι για την παραδοσιακή Πολιτική Συνοχής εμφανίζονται υπό ισχυρή πίεση, καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται πλέον να χρηματοδοτήσει ταυτόχρονα άμυνα, ασφάλεια, ανταγωνιστικότητα, ενεργειακή μετάβαση και την αποπληρωμή του NextGenerationEU. Αφετέρου, αλλάζει ο ίδιος ο μηχανισμός μέσω του οποίου οι πόροι θα φτάνουν στις Περιφέρειες και στους Δήμους.
Το βασικό ερώτημα είναι πλέον σαφές:
Θα εξακολουθήσουν οι Περιφέρειες και η Τοπική Αυτοδιοίκηση να έχουν ουσιαστικό ρόλο στον σχεδιασμό και στην κατανομή των πόρων ή το μεγαλύτερο μέρος των αποφάσεων θα περάσει στην κεντρική κυβέρνηση;
Η πρόταση της Κομισιόν έχει ήδη κατατεθεί
Η συζήτηση δεν βρίσκεται πλέον στο επίπεδο μιας απλής ευρωπαϊκής «ιδέας». Στις 16 Ιουλίου 2025 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε την πρότασή της για το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028–2034, ύψους περίπου 1,76 τρισ. ευρώ σε τιμές 2025, ή 1,26% του ΑΕΕ της ΕΕ. (European Parliament)
Κεντρικό στοιχείο της νέας αρχιτεκτονικής είναι η δημιουργία για κάθε κράτος-μέλος ενός Εθνικού και Περιφερειακού Σχεδίου Εταιρικής Σχέσης – National and Regional Partnership Plan (NRPP).
Μέσα σε αυτό το ενιαίο σχέδιο προβλέπεται να συγκεντρωθούν πολιτικές και χρηματοδοτικά εργαλεία που σήμερα λειτουργούν περισσότερο διακριτά, μεταξύ άλλων η Πολιτική Συνοχής, η αγροτική πολιτική, κοινωνικές πολιτικές, πολιτικές αλιείας και άλλες παρεμβάσεις. (European Parliament)
Πρόκειται για μοντέλο που εμφανίζει αρκετές ομοιότητες με τη φιλοσοφία του Ταμείου Ανάκαμψης: ενιαίο εθνικό σχέδιο, επενδύσεις και μεταρρυθμίσεις και μεγαλύτερη σύνδεση της χρηματοδότησης με αποτελέσματα και στόχους.
Από τα Περιφερειακά Προγράμματα σε ένα εθνικό σχέδιο
Στο σημερινό ΕΣΠΑ 2021–2027 οι 13 ελληνικές Περιφέρειες διαθέτουν ξεχωριστά Περιφερειακά Προγράμματα, με συγκεκριμένους προϋπολογισμούς και Ειδικές Υπηρεσίες Διαχείρισης.
Μέσα από αυτά χρηματοδοτείται ένα μεγάλο μέρος των έργων των Δήμων: αναπλάσεις, σχολικές και κοινωνικές υποδομές, ύδρευση και αποχέτευση, ενεργειακές παρεμβάσεις, κοινωνικές δομές, βιώσιμη κινητικότητα, ψηφιακά έργα και δεκάδες άλλες δράσεις.
Η πρόταση για την περίοδο 2028–2034 αλλάζει αυτή τη λογική.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υποστηρίζει ότι τα νέα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια θα κάνουν το σύστημα απλούστερο και περισσότερο ευέλικτο, επιτρέποντας καλύτερη προσαρμογή στις περιφερειακές και τοπικές ανάγκες. Η ίδια η Επιτροπή αναφέρει επίσης ότι οι αρχές της εταιρικής σχέσης και της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης θα πρέπει να συνεχίσουν να εφαρμόζονται. (European Commission)
Όμως οι ευρωπαϊκές Περιφέρειες και οι εκπρόσωποι της Τοπικής Αυτοδιοίκησης βλέπουν έναν σοβαρό κίνδυνο: οι ουσιαστικές αποφάσεις για την κατανομή των χρημάτων να μεταφερθούν από τις Περιφέρειες προς τις εθνικές κυβερνήσεις.
Γιατί αντιδρούν Περιφέρειες και Δήμοι
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή των Περιφερειών έχει εκφράσει επανειλημμένα έντονες αντιρρήσεις.
Τον Μάιο του 2026 ζήτησε να παραμείνει η Πολιτική Συνοχής προβλέψιμη και διαθέσιμη για όλες τις Περιφέρειες και τάχθηκε κατά εθνικών επενδυτικών σχεδίων στα οποία οι Περιφέρειες δεν θα συμμετέχουν πραγματικά στη διαμόρφωσή τους. (European Committee of the Regions)
Οι τοπικές και περιφερειακές αρχές ζητούν νομικές εγγυήσεις ώστε να συμμετέχουν στον σχεδιασμό, στην εφαρμογή, στην παρακολούθηση και στην αξιολόγηση των νέων σχεδίων και όχι απλώς να καλούνται στο τέλος να υλοποιήσουν αποφάσεις που έχουν ήδη ληφθεί κεντρικά. (European Committee of the Regions)
Ο φόβος είναι προφανής.
Ένα έργο που για έναν Δήμο μπορεί να αποτελεί πρώτη προτεραιότητα – ένα σχολείο, ένα αντιπλημμυρικό έργο, η αντικατάσταση ενός δικτύου ύδρευσης ή μια παρέμβαση βιώσιμης κινητικότητας – μπορεί να μην κατατάσσεται το ίδιο ψηλά στις προτεραιότητες ενός κεντρικού εθνικού σχεδιασμού.
Και τα χρήματα φαίνεται ότι περιορίζονται
Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο, ίσως ακόμη σοβαρότερο ζήτημα: το συνολικό ύψος των διαθέσιμων πόρων για τις παραδοσιακές πολιτικές Συνοχής.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στην ενδιάμεση θέση που υιοθέτησε τον Απρίλιο του 2026, κάνει λόγο για ουσιαστικά μειωμένη χρηματοδότηση παραδοσιακών πολιτικών, όπως η Πολιτική Συνοχής, σε σχέση με την τρέχουσα περίοδο και ζητά την αύξηση του προϋπολογισμού που έχει προτείνει η Επιτροπή. (EPRS Website)
Είναι χαρακτηριστικό ότι στην πρόταση της Επιτροπής προβλέπονται περίπου 228 δισ. ευρώ σε τρέχουσες τιμές για το ΕΤΠΑ και το Ταμείο Συνοχής, ενώ το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζητά να αυξηθεί το ποσό στα 306,93 δισ. ευρώ και να υπάρξει σαφής, δεσμευμένη χρηματοδότηση για την Πολιτική Συνοχής. (European Parliament)
Το Κοινοβούλιο επισημαίνει επίσης ότι η ελάχιστη κατανομή που προτείνεται για τις λιγότερο ανεπτυγμένες Περιφέρειες είναι ήδη περίπου 6% χαμηλότερη από την αντίστοιχη κατανομή της περιόδου 2021–2027 για παρεμβάσεις ΕΤΠΑ και ΕΚΤ+. (European Parliament)
Άρα, η ανησυχία για λιγότερους διαθέσιμους πόρους δεν είναι θεωρητική.
Το ακριβές ποσό, όμως, δεν έχει ακόμη οριστικοποιηθεί, καθώς βρίσκεται σε εξέλιξη η διαπραγμάτευση του νέου ευρωπαϊκού προϋπολογισμού.
Και αυτή τη φορά δεν θα υπάρχει Ταμείο Ανάκαμψης
Η συγκυρία γίνεται ακόμη δυσκολότερη επειδή ολοκληρώνεται το έκτακτο χρηματοδοτικό εργαλείο που τα τελευταία χρόνια πρόσθεσε τεράστιους πόρους στις εθνικές οικονομίες.
Για το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, η 31η Αυγούστου 2026 ήταν η τελική ημερομηνία ολοκλήρωσης όλων των οροσήμων και στόχων. Οι τελευταίες αιτήσεις πληρωμής υποβάλλονται έως τις 30 Σεπτεμβρίου και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει περιθώριο να πραγματοποιήσει τις τελευταίες πληρωμές έως τις 31 Δεκεμβρίου 2026. (Reforms and Investments)
Επομένως, από το 2027 και μετά δεν υπάρχει ένα δεύτερο Ταμείο Ανάκαμψης που να λειτουργεί παράλληλα με το ΕΣΠΑ με τη σημερινή μορφή του.
Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τους Δήμους.
Τα τελευταία χρόνια, ΕΣΠΑ, Ταμείο Ανάκαμψης και άλλα ευρωπαϊκά ή εθνικά χρηματοδοτικά εργαλεία λειτουργούσαν παράλληλα. Στη νέα περίοδο, το βάρος του σχεδιασμού των διαθέσιμων δημόσιων επενδύσεων θα είναι διαφορετικό και ο ανταγωνισμός μεταξύ προτεραιοτήτων πολύ μεγαλύτερος.
Είναι καλύτερο ή χειρότερο για τους Δήμους;
Η απάντηση δεν είναι αυτονόητη.
Ένα περισσότερο κεντρικό σύστημα θα μπορούσε θεωρητικά να περιορίσει τις διαφορετικές διαδικασίες ανά πρόγραμμα, να μειώσει τη γραφειοκρατία, να επιταχύνει ορισμένες εγκρίσεις και να διευκολύνει μεγάλα διαπεριφερειακά ή εθνικά έργα.
Αυτό είναι και ένα από τα βασικά επιχειρήματα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Για έναν Δήμο όμως υπάρχει και η άλλη πλευρά.
Όσο περισσότερο απομακρύνεται το επίπεδο λήψης της απόφασης από την Περιφέρεια και τον τόπο όπου πρόκειται να εκτελεστεί ένα έργο, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος η χρηματοδότηση να κατευθύνεται κυρίως σε κεντρικές εθνικές προτεραιότητες και μεγάλα έργα, εις βάρος μικρότερων αλλά κρίσιμων τοπικών παρεμβάσεων.
Υπάρχει επίσης ο κίνδυνος οι Δήμοι με μικρότερη διοικητική και πολιτική δυνατότητα παρέμβασης να βρεθούν σε δυσμενέστερη θέση σε σχέση με μεγάλους Δήμους, μητροπολιτικά κέντρα ή μεγάλα εθνικά προγράμματα.
Το μάθημα του Ταμείου Ανάκαμψης
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο κρίσιμο σημείο της αντιπαράθεσης.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σημειώνει στη θέση του για τον νέο προϋπολογισμό ότι οι αδυναμίες που διαπιστώθηκαν στο μοντέλο του Ταμείου Ανάκαμψης δεν πρέπει να μεταφερθούν αυτούσιες στη νέα Πολιτική Συνοχής και ζητά μοντέλο κοινής διαχείρισης στο οποίο οι τοπικές και περιφερειακές αρχές θα συμμετέχουν στον σχεδιασμό, στον προγραμματισμό, στην υλοποίηση και στην παρακολούθηση των δράσεων. (European Parliament)
Αυτό ακριβώς είναι σήμερα το βασικό πεδίο της μάχης.
Δεν αμφισβητείται απλώς ποιος θα υπογράφει μια πρόσκληση.
Αμφισβητείται ποιος θα αποφασίζει τι χρειάζεται κάθε περιοχή και κάθε πόλη.
Τι ζητούν οι Περιφέρειες
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή των Περιφερειών ζητά:
- διατήρηση πραγματικής πολυεπίπεδης διακυβέρνησης,
- ουσιαστική συμμετοχή των Περιφερειών και των Δήμων στα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια,
- σαφείς και προβλέψιμες περιφερειακές κατανομές,
- διατήρηση του ΕΤΠΑ και του Ταμείου Συνοχής ως διακριτών και αναγνωρίσιμων χρηματοδοτικών εργαλείων,
- χρηματοδότηση όλων των κατηγοριών Περιφερειών,
- και εφαρμογή της αρχής «do no harm to cohesion», ώστε καμία ευρωπαϊκή πολιτική να μην αυξάνει τις περιφερειακές ανισότητες. (European Committee of the Regions)
Με απλά λόγια, ζητείται το νέο σύστημα να μη μετατραπεί σε ένα «Εθνικό Ταμείο Ανάκαμψης 2», όπου οι Περιφέρειες και οι Δήμοι θα περιορίζονται στην εφαρμογή αποφάσεων που λαμβάνονται σε κεντρικό επίπεδο.
Η μάχη τώρα είναι για τους κανόνες
Το νέο σύστημα δεν έχει ακόμη κλειδώσει.
Η πρόταση της Κομισιόν έχει κατατεθεί, όμως το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει ήδη ζητήσει σημαντικές αλλαγές και υψηλότερη χρηματοδότηση, ενώ οι Περιφέρειες ασκούν έντονη πίεση για ισχυρότερες εγγυήσεις αποκέντρωσης. (EPRS Website)
Για τον συνολικό Πολυετή Δημοσιονομικό Προϋπολογισμό απαιτείται τελικά συμφωνία των κρατών-μελών στο Συμβούλιο και έγκριση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.
Επομένως, το διάστημα που ακολουθεί είναι καθοριστικό και για την ελληνική Αυτοδιοίκηση.
Το ερώτημα δεν πρέπει να περιοριστεί στο «πόσα χρήματα θα πάρει η Ελλάδα».
Για τους Δήμους υπάρχουν τουλάχιστον τρία εξίσου κρίσιμα ερωτήματα:
Πόσα από αυτά τα χρήματα θα είναι πραγματικά διαθέσιμα για τοπικές επενδύσεις;
Ποιος θα αποφασίζει σε ποια έργα θα κατευθύνονται;
Και θα διαθέτουν οι Δήμοι και οι Περιφέρειες θεσμικά κατοχυρωμένη συμμετοχή ή θα εξαρτώνται περισσότερο από τις επιλογές της εκάστοτε κεντρικής κυβέρνησης;
Με το Ταμείο Ανάκαμψης να ολοκληρώνει τον κύκλο του και την παραδοσιακή Πολιτική Συνοχής να βρίσκεται υπό δημοσιονομική πίεση, η απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα μπορεί να καθορίσει σε σημαντικό βαθμό τις δυνατότητες χρηματοδότησης των ελληνικών Δήμων για ολόκληρη την επόμενη δεκαετία.