Η ελευθερία της πληροφορίας και ο έλεγχος της εξουσίας. 03 Μαΐου: Παγκόσμια Ημέρα Ελευθερίας του Τύπου – Από τον Θουκυδίδη στη Ψηφιακή Εποχή
ΗΠαγκόσμια Ημέρα Ελευθερίας του Τύπου τιμάται κάθε χρόνο στις 3 Μαΐου και αποτελεί ουσιαστική υπενθύμιση ότι η ελεύθερη έκφραση και η ανεξάρτητη ενημέρωση δεν είναι αυτονόητες κατακτήσεις, αλλά καρπός μακρόχρονων αγώνων. Η καθιέρωσή της από την UNESCO το 1993 συνδέεται με τη Διακήρυξη του Βίντχουκ (1991), η οποία υπογράμμισε την ανάγκη για έναν πλουραλιστικό και ανεξάρτητο Τύπο, ιδίως σε περιοχές όπου η δημοκρατία βρισκόταν σε εύθραυστη κατάσταση.
Η Διακήρυξη του Βίντχουκ (Windhoek Declaration) είναι ένα ιστορικό έγγραφο-ορόσημο για την ελευθερία του Τύπου. Καθιερώθηκε από Αφρικανούς δημοσιογράφους στις 3 Μαΐου 1991, κατά τη διάρκεια σεμιναρίου της UNESCO με τίτλο «Προώθηση Ανεξάρτητου και Πλουραλιστικού Αφρικανικού Τύπου». Υπογράφηκε στο Βίντχουκ της Ναμίμπια στις 3 Μαΐου 1991. Είναι μια ισχυρή έκκληση για την προάσπιση της ελευθερίας, της ανεξαρτησίας και του πλουραλισμού των μέσων ενημέρωσης. Θεωρείται ο θεμέλιος λίθος για τον ορισμό της ελευθεροτυπίας, υπογραμμίζοντας ότι ο ελεύθερος τύπος είναι απαραίτητος για τη δημοκρατία και την οικονομική ανάπτυξη. Η Γενική Διάσκεψη της UNESCO, το 1993, καθιέρωσε την 3η Μαΐου ως Παγκόσμια Ημέρα Ελευθερίας του Τύπου.
Ιστορικά, η ελευθερία του Τύπου αναδύθηκε παράλληλα με την ανάπτυξη των δημοκρατικών θεσμών και του Διαφωτισμού. Στον 18ο αιώνα, στοχαστές όπως ο Βολταίρος υπερασπίστηκαν με πάθος το δικαίωμα της ελεύθερης έκφρασης, αποδίδοντάς του μια σχεδόν ιερή διάσταση: «Διαφωνώ με αυτό που λες, αλλά θα υπερασπιστώ μέχρι θανάτου το δικαίωμά σου να το λες». Αντίστοιχα, ο Τόμας Τζέφερσον υπογράμμισε ότι «αν έπρεπε να διαλέξω ανάμεσα σε μια κυβέρνηση χωρίς εφημερίδες και σε εφημερίδες χωρίς κυβέρνηση, δεν θα δίσταζα να προτιμήσω το δεύτερο». Τέτοιες φράσεις δεν είναι απλώς ρητορικές, αλλά εκφράζουν βαθιά πεποίθηση ότι η ενημέρωση αποτελεί θεμέλιο της ελευθερίας.
Σε κοινωνικό επίπεδο, ο Τύπος λειτουργεί ως μηχανισμός ελέγχου της εξουσίας, ως «τέταρτη εξουσία». Χωρίς ανεξάρτητη δημοσιογραφία, η διαφθορά, η αυθαιρεσία και η κατάχρηση εξουσίας μπορούν να αναπτυχθούν ανεμπόδιστα. Ο Τζορτζ Όργουελ το διατύπωσε με ακρίβεια:
«Δημοσιογραφία είναι να δημοσιεύεις αυτά που κάποιος δεν θέλει να δημοσιευτούν. Όλα τα υπόλοιπα είναι δημόσιες σχέσεις».
Η φράση αυτή αναδεικνύει την ουσία της δημοσιογραφικής αποστολής για την αποκάλυψη της αλήθειας, ακόμη και όταν αυτή είναι άβολη ή επικίνδυνη.
Ωστόσο, η ελευθερία του Τύπου δεν είναι μόνο πολιτικό ή κοινωνικό ζήτημα, αλλά έχει και φιλοσοφικές διαστάσεις. Συνδέεται με την έννοια της αλήθειας, της γνώσης, του ορθού λόγου και της κριτικής σκέψης. Σε μια ανοιχτή κοινωνία, η αλήθεια δεν επιβάλλεται από πάνω, αλλά προκύπτει μέσα από τη σύγκρουση ιδεών. Η δυνατότητα πολλαπλών φωνών και η πρόσβαση σε διαφορετικές πηγές πληροφόρησης επιτρέπουν στον πολίτη να διαμορφώνει άποψη με αυτονομία. Χωρίς αυτή τη δυνατότητα, η κοινωνία κινδυνεύει να διολισθήσει σε δογματισμό και χειραγώγηση.
Από επιστημονική σκοπιά, η ελευθερία του Τύπου συνδέεται με τη διάδοση της γνώσης και την πρόοδο. Η επιστήμη βασίζεται στην ανοιχτή ανταλλαγή πληροφοριών, στην κριτική αξιολόγηση και στη διαφάνεια. Όταν η πληροφόρηση περιορίζεται ή λογοκρίνεται, η επιστημονική πρόοδος επιβραδύνεται και η κοινωνία στερείται κρίσιμων δεδομένων για τη λήψη αποφάσεων — κάτι που έγινε ιδιαίτερα εμφανές σε περιόδους κρίσεων, όπως πανδημίες ή περιβαλλοντικές καταστροφές.
Δεν πρέπει να παραβλέψουμε ότι πολλοί άνθρωποι πλήρωσαν βαρύ τίμημα για την υπεράσπιση αυτής της ελευθερίας. Δημοσιογράφοι, εκδότες και ακτιβιστές διώχθηκαν, φυλακίστηκαν ή ακόμη και δολοφονήθηκαν επειδή αποκάλυψαν την αλήθεια. Αυτές οι θυσίες υπενθυμίζουν ότι η ελευθερία του Τύπου δεν είναι δεδομένη.
Σήμερα, στην εποχή της ψηφιακής πληροφορίας και των κοινωνικών δικτύων, η έννοια της ελευθερίας του Τύπου επαναπροσδιορίζεται. Από τη μία πλευρά, η πρόσβαση στην πληροφορία έχει διευρυνθεί. Από την άλλη, η παραπληροφόρηση, οι «ψευδείς ειδήσεις» και οι αλγόριθμοι που φιλτράρουν το περιεχόμενο δημιουργούν νέες προκλήσεις. Η ελευθερία δεν αρκεί, απαιτείται και υπευθυνότητα, παιδεία και κριτική ικανότητα.
Σταθερά στον «πάτο» της Ευρώπης η Ελλάδα όσον αφορά την ελευθεροτυπία
Για το 2025, ο Παγκόσμιος Δείκτης Ελευθερίας του Τύπου των Δημοσιογράφων Χωρίς Σύνορα, κατατάσσει την Ελλάδα στην 89η θέση, σε σύνολο 180 χωρών. Οι δείκτες του προηγούμενου έτους έρχονται να «ρίξουν» τη χώρα μία θέση, με επιμέρους δείκτες να προκαλούν ανησυχία:
Σε σχέση με το 2024, στην Ένδειξη Ασφάλειας, για το 2025, η Ελλάδα κατέβηκε 13 θέσεις (59->72)
Όσον αφορά τον Νομοθετικό Δείκτη, η χώρα υποχώρησε 5 θέσεις (76->81)
Στον Οικονομικό και Κοινωνικό Δείκτη, η Ελλάδα υποχώρησε 4 θέσεις
Ως αποτέλεσμα των παραπάνω δεικτών, η Ελλάδα εντοπίζεται στον «πάτο» της Γηραιάς Ηπείρου, μόνο πίσω από τη Σερβία (96η), το Κόσσοβο (99η) και τη Λευκορωσία (166η).
Στο γενικό πλαίσιο, με την εμπιστοσύνη των χρηστών και θεατών για τα μέσα ενημέρωσης να βρίσκεται σε διαρκή κρίση, το επιχειρηματικό τοπίο της ενημέρωσης φαίνεται πως δεν βοηθά την κατάσταση.
Όπως αναφέρει ο φορέας, υπάρχουν λίγοι μεγάλοι ιδιωτικοί όμιλοι, οι οποίοι συνυπάρχουν με εκατοντάδες ειδησεογραφικούς ιστότοπους, με αποτέλεσμα τον υψηλό κατακερματισμό του κλάδου.
Στην ίδια λογική, λίγοι επιχειρηματίες διοικούν μεγάλο μέρος των μέσων ενημέρωσης, με τους πολιτικούς δεσμούς να είναι δεδομένοι. Για τους παραπάνω λόγους, ο κλάδος βιώνει έντονη πόλωση. Ενδεικτικά, οι συγκρούσεις συμφερόντων στον κλάδο της ενημέρωσης στην Ελλάδα, την κατατάσσουν στην 89η θέση, όπως είδαμε.
Ως προς το πολιτικό πλαίσιο, ο εκπρόσωπος της κυβέρνησης είναι υπεύθυνος για την εποπτεία των δημόσιων μέσων ενημέρωσης, με αποτέλεσμα τον άμεσο παρεμβατισμό σε αυτά. Παράλληλα, καταγγελίες έχουν γίνει για το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης (ΕΣΡ), που έχει κατηγορηθεί για αργή και αναποτελεσματική λειτουργία, ενώ η σκανδαλώδης πλέον ΕΥΠ που αποτελεί «δεκανίκι» του Έλληνα πρωθυπουργού, έχει άμεση εμπλοκή με λογισμικό ψηφιακής παρακολούθησης και κατασκοπείας.
Στο νομικό πλαίσιο, οι νομοθετικές εγγυήσεις της κυβέρνησης είναι για ακόμα μια φορά ανεπαρκείς. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ξανά το σκάνδαλο Predator, όπου η νομοθεσία άλλαξε προς όφελος της κυβέρνησης και απομόνωσης των πολιτών από τη γνώση για το τι συμβαίνει με τις παρακολουθήσεις.
Παράλληλα, όπως περιγράφεται πολύ εύστοχα από τη νέα Έκθεση της Διεθνούς Αμνηστίας, στην Ελλάδα, ακολουθείται η παγκόσμια τάση, όπου συστηματικές καταγγελίες για πίεση σε βάρος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αυξάνονται σε πολλά μέτωπα, συμπεριλαμβανομένων των επαγγελματιών της ενημέρωσης.
Αναφορικά με τα δικαιώματα των εργαζομένων στον Τύπο αλλά και των απλών πολιτών, η Έκθεση επικαλείται αναφορές για «αδικαιολόγητη και υπερβολική χρήση βίας εναντίον διαδηλωτών και φωτορεπόρτερ κατά την αστυνόμευση διαδηλώσεων», «προσαγωγή ειρηνικών διαδηλωτών σε αστυνομικά τμήματα για ταυτοποίηση πριν και μετά τις διαδηλώσεις», όπως και «καταχρηστική» καταφυγή από τις αρχές στην αντιρατσιστική νομοθεσία για τη σύλληψη ορισμένων διαδηλωτών που εκδήλωναν αλληλεγγύη προς τους Παλαιστίνιους στη Ρόδο».